Korowe uszkodzenie widzenia – CVI – najczęściej zadawane pytania

Korowe uszkodzenie widzenia

CVI, korowe uszkodzenie widzenia czy zaburzenia widzenia o podłożu zmian mózgowych to terminy dotyczące zaburzeń funkcjonowania wzrokowego, którego przyczyną nie są uszkodzone gałki oczne, a struktury mózgowe odpowiadające za prawidłowe widzenie. Do placówki, w której pracuję, trafiają dzieci i młodzież posiadające taką właśnie diagnozę medyczną. Rodzice wielu z nich nie wiedzą, czym jest to schorzenie, jak się objawia oraz w jaki sposób mogą pomóc dzieciom. Dlatego zadają nam (terapeutom, pedagogom) wiele pytań. W niniejszym artykule postaram się wyjaśnić kilka z nich.

Czym jest CVI?

CVI (Cortical Visual Impairment) inaczej korowe uszkodzenie widzenia to zaburzenia funkcjonowania wzrokowego o charakterze okresowym lub trwałym spowodowane uszkodzeniami tylnych dróg wzrokowych, kory wzrokowej lub obu tych struktur. Dysfunkcja ta nie jest związana z uszkodzeniem oczu, lecz dalszych elementów układu wzrokowego. W badaniu okulistycznym gałka oczna może mieć prawidłową budowę, a dno oka nie odbiegać od normy. Mimo to dziecko nie widzi tak, jak powinno. Inaczej można stwierdzić, że system wzrokowy w mózgu ma problem z interpretacją tego wszystkiego, co widzą oczy. Oko jest przekaźnikiem sygnałów wzrokowych, mózg z kolei odpowiada za ich przetwarzanie, analizowanie i właściwą interpretację. Dlatego, kiedy uszkodzeniu ulegają struktury nerwowe odpowiedzialne za prawidłowe widzenie, to funkcjonowanie wzrokowe dziecka jest zaburzone.

Jakie są przyczyny CVI?

Bezpośrednią przyczyną są uszkodzenia neurologiczne. One z kolei powstają na skutek działania takich czynników jak:

  • urazy mózgu np. wypadki
  • uszkodzenia mózgu w okresie prenatalnym
  • wylewy krwi do mózgu
  • wodogłowie
  • niedotlenienia i niedokrwienia mózgu np. zamartwica wewnątrzmaciczna o okołoporodowa
  • wady mózgu (związane z rzadkimi zespołami genetycznymi)
  • infekcje układu nerwowego np. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
  • zakażenia wirusowe i pasożytnicze np. toksoplazmoza, cytomegalia, czy różyczka.

Stopień uszkodzenia widzenia zależy m.in. od lokalizacji i rozległości uszkodzenia oraz czasu jego wystąpienia np. niedotlenienie w okresie prenatalnym czy niedokrwienie mózgu w okresie okołoporodowym. Wiek dziecka w momencie, kiedy doszło do uszkodzenia, ma również bardzo ważne znaczenie. U noworodków w pierwszych miesiącach życia zachodzi wiele szybkich zmian m.in. tworzą się nowe połączenia między komórkami nerwowymi w mózgu (także w korze wzrokowej). Dlatego dostarczanie dziecku nowych i ciekawych bodźców wzrokowych wpływa na ich rozwój, tym samym widzenie dziecka z CVI może ulec poprawie.

Korowe uszkodzenie widzenia

Jakie są objawy CVI u dzieci?

Objawy CVI są indywidualne u każdego dziecka. Lea Hyvarinen (znana fińska okulistka) prezentuje pogląd, iż tworzenie listy cech charakterystycznych dla korowego uszkodzenia widzenia nie jest do końca przydatne. Tylko kilka z nich jest w tym schorzeniu stałych i charakterystycznych. My – terapeuci, lekarze, rodzice – musimy zastanowić się i odpowiedzieć sobie na trzy kluczowe pytania:

  1. Czy wyniki badań okulistycznych dziecka są prawidłowe lub niemal prawidłowe?
  2. Czy dziecko posiada potwierdzone problemy neurologiczne?
  3. Czy dziecko wykazuje nietypowe zachowania wzrokowe?

Jeśli odpowiedź na każde z pytań brzmi TAK, musimy pójść dalej i przeanalizować objawy, które mogą występować przy CVI. A są to:

  • widzenie zmienne – to sytuacje, kiedy dziecko raz widzi lepiej, a raz gorzej. Widzenie zmienia się nie tylko z dnia na dzień, lecz nawet z minuty na minutę. Do czynników, mających wpływ na zróżnicowanie możliwości widzenia, zalicza się zmęczenie, stres, hałas, leki czy choroby;
  • unikanie kontaktu wzrokowego – mogą to być również słabe reakcje wzrokowe np. dzieci nie zwracają uwagi na bodźce w otoczeniu, brak u nich naśladownictwa wzrokowego;
  • krótki czas spontanicznego patrzenia – niekiedy też dziecko samodzielnie nie podejmuje aktywności np. poznawanie najbliższego otoczenia;
  • trudności w patrzeniu na nowy bodziec wzrokowy np. zabawkę, przedmioty codziennego użytku. Czasem bodziec jest zbyt skomplikowany czyli wielokolorowy lub o złożonej budowie;
  • wpatrywanie się w źródło światła np. latarkę, słońce. Niekiedy może występować też nadwrażliwość na światło. Paradoksalnie te dwa objawy mogą współwystępować ze sobą – jednego dnia dziecko kompulsywnie wpatruje się w światło, a innego jest na nie nadwrażliwe;
  • preferencja kolorów – dziecko zawsze wybiera jeden lub dwa ulubione kolory;
  • zainteresowanie bodźcami wzrokowymi będącymi w ruchu;
  • zaburzenie orientacji przestrzennej i poczucia głębi – cecha widoczna podczas np. chodzenia po schodach (niezauważanie stopni czy krawężników) czy w trakcie nauki sięgania przedmiotów; warto, by dziecko było pod opieką np. instruktora orientacji przestrzennej;
  • trudności w utrzymaniu spojrzenia na danym bodźcu wzrokowym podczas sięgania po niego. Często widoczne podczas spontanicznej zabawy dziecka;
  • występowanie ubytków w polu widzenia np. dziecko rozpoznaje mały obiekt na rysunku, natomiast nie rozpoznaje go na większych rozmiarach (plakat). Może popełniać błędy, czytając większą czcionkę niż mniejszą tzw. „zjadanie” liter. U małych dzieci ubytki w polu widzenia są bardzo trudne do zaobserwowania;
  • korzystanie z widzenia peryferyjnego niż z centralnego. Czasem dziecko nie reaguje na zabawkę prezentowaną w jego centralnym polu widzenia; warto wtedy przesuwać prezentowany przedmiot przed oczyma dziecka w prawą i / lub lewą stronę, jednocześnie obserwując jego reakcję;
  • opóźniona reakcja na bodziec wzrokowy;
  • trudności w jednoczesnym patrzeniu, słuchaniu i wykonywaniu czynności motorycznej – objawem charakterystycznym jest przyglądanie się obiektowi przez chwilę, a potem odwracanie głowy w momencie sięgania po niego przez dziecko;
  • niezdolność do rozpoznawania słów; dziecko nie potrafi przeczytać konkretnego wyrazu, mimo iż pojedyncze litery są mu znane;
  • niezdolność do rozpoznawania obiektów za pomocą wzroku np. osób czy konkretnych kształtów. Czasem dziecko nie potrafi narysować z pamięci konkretnego przedmiotu, który dobrze zna. Niektóre dzieci z CVI mają trudności z rozpoznawaniem twarzy znanych im osób, a nawet własnej fotografii. Zjawisko to nazywane jest prozopagnozją. Ułatwieniem może tu być zwrócenie dziecku uwagi na element charakterystyczny np. okulary, biżuteria;
  • brak lub opóźniony odruch mrugania;
  • ogólna męczliwość oczu.

Wystąpienie kilku wyżej wymienionych cech u dziecka może świadczyć o zaburzeniach widzenia o podłożu mózgowym. Dlatego należy potwierdzić tę wstępną diagnozę badaniami medycznymi, a także skonsultować się z terapeutą widzenia, który przeprowadzi funkcjonalną ocenę wzroku pod kątem CVI i poprowadzi ewentualną terapię.

Korowe uszkodzenie widzenia

Jak zdiagnozować CVI?

Jeżeli w badaniu okulistycznym nie stwierdza się nieprawidłowości gałek ocznych, należy wykonać badanie rezonansem magnetycznym (MRI). Dzięki niemu zdiagnozuje się wszelkie nieprawidłowości neurologiczne. Innym badaniem, które powinno się wykonać, są wzrokowe potencjały wywołane (VEP) sprawdzające aktywność kory wzrokowej . U dziecka z CVI wyniki są nieprawidłowe. Specjalista w dziedzinie terapii widzenia ( np. rehabilitant wzroku, terapeuta wczesnego wspomagania rozwoju dziecka) powinien przeprowadzić diagnozę – funkcjonalną ocenę wzroku pod kątem cech kluczowych dla CVI.

Korowe uszkodzenie widzenia oceniane skalą jest narzędziem do obserwacji funkcjonowania wzrokowego dziecka, które zostało opracowane przez Christine Roman-Lantzy specjalnie pod kątem cech charakterystycznych dla CVI. Służy do oceny umiejętności wzrokowych dziecka i określa ich wpływ na otoczenie edukacyjne. Wyniki oceny można wykorzystać do opracowania konkretnych działań wspomagających, a później do obserwacji zmian, jakie zachodzą w funkcjonowaniu wzrokowym dziecka.

Czy CVI wiąże się z obniżeniem sprawności intelektualnej?

Nie zawsze, choć często tak jest. Uszkodzenia mózgowe mogą dotyczyć nie tylko dróg wzrokowych
i kory wzrokowej, ale także innych struktur, które bezpośrednio wpływają na funkcjonowanie poznawcze czy emocjonalne dziecka. U wielu z nich występuje obniżenie sprawności umysłowej różnego stopnia oraz dodatkowe niepełnosprawności np. ruchowa czy słuchowa. Zmienne widzenie u dziecka z CVI powoduje, że nie zawsze można trafnie zdiagnozować obniżenie sprawności intelektualnej. Schorzenie to często współwystępuje z porażeniem mózgowym, drgawkami, wodogłowiem czy opóźnieniami poznawczymi. Zdarza się także, że u dzieci, u których występuje korowe uszkodzenie widzenia, pojawiają sie typowo okulistyczne schorzenia np. oczopląs, wtedy sytuacja jest bardziej złożona.

Jak pomóc dziecku z CVI?

Terapia dziecka z CVI jest procesem indywidualnym, wieloetapowym, odpowiednio zaplanowanym i przemyślanym. Zależy od wielu czynników m.in. od uszkodzenia mózgu, okresu rozwoju, kiedy nastąpiło uszkodzenie, innych chorób, zażywanych lekarstw czy motywacji dziecka. Terapia nie może być czymś wyizolowanym i zamkniętym, powinna opierać się na współpracy z innymi terapeutami oraz rodziną dziecka. Tylko wtedy osiągnie się najlepsze wyniki.

Główną zasadą, o której powinien pamiętać każdy terapeuta i rodzic dziecka z CVI, jest stwierdzenie: „nie zbyt szybko i nie zbyt dużo”. Zarówno nadmiar, jak i niedobór bodźców wzrokowych może negatywnie wpłynąć na terapię. Nadmiar sprawi, że system nerwowy będzie przeładowany, a „przestymulowane” dziecko wycofuje się ze swojej aktywności np. małe dzieci zasypiają czy zasłaniają oczy. Z kolei niedobór bodźców może spowodować zbyt małą aktywność psychomotoryczną, co może objawiać się skierowaniem uwagi dziecka na własne ciało i izolowanie się od otoczenia.

Dobór ilości i jakości bodźców zmysłowych oraz ich odpowiednie wykorzystanie sprawi, że w procesie terapeutycznym dziecko utrzyma stan swojej aktywności na właściwym poziomie. CVI jest schorzeniem, w którym widzenie może ulec poprawie, a praca z dzieckiem u którego występuje korowe uszkodzenie widzenia dać optymistyczne wyniki. Mózg jest plastyczny i taki pozostaje do końca życia. Najwięcej zmian zachodzi w pierwszych miesiącach życia dziecka, dlatego im wcześniej dziecko zostanie zdiagnozowane i poddane terapii, tym jej efekty mogą być lepsze.

Podstawowe założenia podczas prowadzenia terapii dzieci, a CVI:

  1. Prowadzenie terapii w otoczeniu znanym dla dziecka np. dom rodzinny, gabinet terapeutyczny. Dziecko musi czuć się bezpiecznie i bezstresowo.
  2. Odpowiednia długość i częstotliwość spotkań terapeutycznych.
  3. Określenie optymalnych warunków oświetleniowych. Zadbanie o odpowiedni kontrast między obiektem a tłem.
  4. Optymalna pozycja dla dziecka – wygodna i dająca poczucie bezpieczeństwa.
  5. Dawanie dziecku odpowiedniej ilości czasu na interpretację bodźca wzrokowego oraz reakcję.
  6. Początek i koniec każdej aktywności (zabawy, ćwiczenia) powinien być zauważalnie akcentowany.
  7. Właściwa interpretacja sygnałów fizjologicznych dziecka przez terapeutę.
  8. Proces terapeutyczny powinien rozpoczynać się od wykorzystania prostszych, jednobarwnych obiektów (bez szczegółów wewnętrznych), stopniowo przechodząc do coraz bardziej złożonych.
  9. Przewidywalność sytuacji – indywidualne aktywności dziecka powinny stać się pewną rutyną, a wszelkie zmiany wprowadzać stopniowo, jednocześnie bacznie obserwować jego reakcje. Dotyczy to zarówno nowych zabaw, jak również nowych pomocy, przestrzeni, osób.
  10. Preferencje dziecka dotyczące kolorów – należy wykorzystywać upodobanie dziecka do konkretnych barw w celu zachęcenia i zainteresowania dziecka terapią.
  11. Stosowanie większej ilości powtórzeń.
  12. Materiały i pomoce wykorzystywane podczas terapii muszą być indywidualnie dobrane i dostosowane do możliwości wzrokowych dziecka.
  13. Stymulacja wielozmysłowa – łączenie bodźców wzrokowych z innymi zmysłami ( dźwiękowe, dotykowe).

Przytoczone przeze mnie założenia to tylko niektóre ze strategii, jakie się stosuje w terapii dziecka z CVI. W praktyce jest ich dużo więcej, a każdy przypadek traktuje się indywidualnie.

Źródła
Walkiewicz -Krutak, M. (2009) „Funkcjonowanie wzrokowe małych dzieci słabowidzących”
Roman – Lantzy, C. (2007) „Cortical Visual Impouirmant. An Approach to Assessment and Intervention”
Walsh K. (1997) „Neuropsychologia kliniczna”
Hyvarinen L. (2003) „Materiały z konferencji – zaburzenia widzenia u dzieci – ocena i terapia”
www.wsparcie.org.pl

Katarzyna Krawiec

Katarzyna Krawiec

Nauczyciel biologii i przyrody, tyflopedagog, oligofrenopedagog, terapeuta widzenia. Pracuje od 9 lat w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych w Owińskach.

Więcej postów

Share on Pinterest